คาดหวังจีน-รัสเซียช่วยอิหร่าน? ผู้เชี่ยวชาญชี้ การทูตขยับเชิงรุก แต่การทหารยังคงนิ่ง

ขณะที่ ผศ.ดร.กิตติพศ พุทธิวนิช คณะรัฐศาสตร์ มหาวิทยาลัยรามคำแหง อธิบายว่า ก่อนเกิดเหตุการณ์นี้ ทั้งจีนและรัสเซียมีการซ็อมรบร่วมกับอิหร่านภายใต้ชื่อ Maritime Security Belt 2026 ไม่นานมานี้ ทำให้หลายคนเข้าใจกันว่า หากอิหร่านเผชิญความขัดแย้ง จีนกับรัสเซียพร้อมสนับสนุน แต่เมื่อเกิดเหตุการณ์จริง ทั้งสองประเทศแทบไม่ได้เข้ามาช่วยในเชิงกำลังทหารจึงส่งผลให้ต่อภาพลักษณ์และความเชื่อมั่นของจีนและรัสเซียในสายตาประเทศที่คิดจะเป็นพันธมิตรในอนาคต 

ส่วนประเด็นว่า อิหร่านเองก็เป็นสมาชิกขององค์การความร่วมมือเซี่ยงไฮ้ หรือ SCO ซึ่งอิหร่านเข้าร่วมในปี 2023 แต่หลังจากอิหร่านถูกโจมตี องค์กรนี้ก็แทบไม่ได้มีปฏิบัติการหรือท่าทีที่ชัดเจน ทั้งที่จีนและรัสเซียต่างก็เป็นแกนหลักสำคัญของกรอบความร่วมมือนี้ 

ขณะที่อีกมิติหนึ่ง ผศ.ดร.กิตติพศกล่าวว่า ช่วงนี้มีแรงกดดันให้จีน “take action” ในฐานะประเทศที่ถูกมองว่าเป็นมิตรกับอิหร่าน แต่เท่าที่เห็น จีนขยับหนักในช่องทางการทูตมากกว่า โดยตั้งแต่เริ่มปัญหา จีนมีจุดยืนให้ยุติความขัดแย้งทันที อีกทั้ง 2-3 วันก่อนหน้านี้ หวัง อี้ รัฐมนตรีกระทรวงการต่างประเทศ ยังโทรศัพท์ถึงหลายฝ่ายในวันเดียวกันว่า สนับสนุนการรักษาอธิปไตยและความมั่นคง จีนยังได้ติดต่ออิสราเอลโดยตรงขอให้มีขั้นตอนลดความตึงเครียด 

นอกจากนี้ ผศ.ดร.กิตติพศยังอ้างถึงบทวิเคราะห์ของ The Diplomat ว่าหากจีนส่งกำลังหรือเข้าไปช่วยอิหร่าน จะทำให้ปัญหาจีนเรื่องไต้หวันซับซ้อนขึ้น เพราะสหรัฐฯ อาจปรับการจัดการทรัพยากรและสมาธิทางยุทธศาสตร์ใหม่ และในภาพรวมสหรัฐฯ เป็นประเทศที่ต้องรับมือสนามรบแห่งความขัดแย้งอยู่แล้ว ทั้งในยูเครนและกาซา หากจีนเปิดเพิ่ม สหรัฐฯ ก็อาจจะรับมือยากขึ้น 

เมื่อถาม ผศ.ดร.กิตติพศต่อว่า หากสหรัฐฯ ไม่สามารถปิดสงครามครั้งนี้ได้เร็วและยืดเยื้อ จะเป็นผลดีต่อจีนหรือไม่ ผศ.ดร.กิตติพศตอบชัดว่า หากลากยาว จีนอาจ “ได้” ในระยะยาว แต่ในระยะสั้น จีนยัง “เสีย” ตามที่อธิบายไว้ก่อนหน้า สิ่งที่ผศ.ดร.กิตติพศชวนจับตาคือ ช่วงปลายมีนาคมหรือต้นเมษายนนี้ ตามรายงานข่าวก่อนหน้านี้ว่า ทั้งประธานาธิบดีโดนัลด์ ทรัมป์และประธานาธิบดีสี จิ้นผิง จะพบกัน และคาดว่าจะมีการพูดคุยกันในระดับผู้นำ ซึ่งเหตุการณ์อิหร่านจะกระทบต่อบรรยากาศและน้ำหนักในการเจรจาไม่มากก็น้อย 

รัสเซีย ทั้งได้ทั้งเสียในเวลาเดียวกัน

ขณะที่รัสเซียเอง อิหร่านนั้นไม่ใช่เพียงพื้นที่ห่างไกล แต่เป็นส่วนหนึ่งของ “ยูเรเชีย” ซึ่งถือเป็นเขตอิทธิพลทางภูมิรัฐศาสตร์ในระยะยาว พื้นที่นี้เชื่อมต่อเอเชียกลาง ทะเลแคสเปียน ทะเลดำ จนถึงยุโรปตะวันออกทั้งคาบสมุทรไครเมีย ไหลไปถึงยูเครน และเป็นเส้นทางพลังงานและการค้าที่สำคัญ 

ในมุมผศ.ดร.จิราพร ร่วมพงษ์พัฒนะ อาจารย์ประจำภาควิชาประวัติศาสตร์ มหาวิทยาลัยศรีนครินทรวิโรฒ อธิบายถึงพื้นที่รอบบ้านของรัสเซีย ใน "ยุทธศาสตร์คอเคซัส" รัสเซียมองอะไรในสมการนี้ แน่นอนคือพื้นที่ที่เกี่ยวข้องในนโยบายต่างประเทศของรัสเซีย โดยแบ่งพื้นที่ดังนี้ 1. พื้นที่ที่เรียกว่า "ดินแดนยูเรเชีย" ซึ่งในที่นี้สำหรับอิหร่าน ไม่ได้บอกว่าได้หรือเสีย แต่ประเด็นหนึ่งที่รัสเซียมองว่า พื้นที่ตรงนี้ต่อให้มีอิทธิพลของสหรัฐฯ หรืออิสราเอลก็ตามมาเกี่ยวข้องกับตะวันออกกลางทั้งหมด มันคือพิลลาร์หนึ่งที่รัสเซียเองก็อยากมีบทบาท โดยการมีบทบาทของรัสเซียนั้นคือการบาลานซ์การตอบสนองต่ออิสราเอล 

ผศ.ดร.จิราพร อธิบายเพิ่มเติมว่า คนอาจจะยังไม่รู้ว่า ชาวรัสเซียมีถิ่นพำนักอยู่อิสราเอลพอสมควร ดังนั้น จะเอาตัวเองเข้าไปต่อต้านอิสราเอล หรือใช้ทางทหารไปรบตรงนั้นก็คงไม่สมเหตุสมผลนัก ขณะที่พอมาถึงพื้นที่ที่อิหร่านมีอิทธิพล รัสเซียเองก็ต้องบาลานซ์เช่นเดียวกัน เมื่อมีสหรัฐฯ เข้ามากี่ยวข้อง พื้นที่นี้จึงต้องกลายเป็นพื้นที่ค้ำยันทางการเมืองและเศรษฐกิจ เพราะเป็นจุดยุทธศาสตร์ 

ส่วน 2. พื้นที่ยูเรชียที่กล่าวไปข้างต้นนั้น เชื่อมไปยังทะเลแคสเปียนเอเชียกลาง จนถึงอ่าวเปอร์เซีย นี่คือรากทางเศรษฐกิจ ที่เชื่อมไปยังเส้นทางขนส่งน้ำมันและก๊าซสำคัญของโลกอย่างช่องแคบฮอร์มุซ ซึ่งในที่นี้ก็มีความสำคัญอย่างมากกับรัสเซียเช่นกัน 

ดังนั้น ประเด็นของรัสเซียจึงไม่ใช่แค่อิหร่านในตัวของอิหร่านเอง แต่คือ”สมดุลอำนาจในพื้นที่รอบบ้าน” 

หากสงครามยืดเยื้อ เมื่อเทียบกับ 2 ฉากทัศน์ คือในมุมที่อิหร่านอ่อนแอลง กับแข็งแกร่งขึ้น จะมีผลกระทบต่อรัสเซียในหลายมิติ 

ฉากทัศน์ที่ 1: หากอิหร่านอ่อนแอลง 

1. มิติความร่วมมือทางทหาร

อิหร่านเป็นหนึ่งในหุ้นส่วนสำคัญทางทหารและความมั่นคงของรัสเซีย ข้อมูลอ้างอิงจาก The Conversation เว็บไซต์และบทวิเคราะห์อิงงานวิจัยระดับโลก ชี้ว่า นับตั้งแต่การรุกรานยูเครน รัสเซียพึ่งพาโดรนจากอิหร่านและความร่วมมือทางทหารบางส่วนอย่างมีนัยสำคัญ 

แม้มอสโกจะเร่งขยายกำลังการผลิตภายในประเทศ แต่เทคโนโลยีและช่องทางจัดหาจากอิหร่านล้วนมีบทบาทสำคัญในการสนัยสนุนศักยภาพทางยุทธวิธีต้นทุนต่ำในสนามรบ โดยเฉพาะด้านเทคโนโลยีโดรนและความร่วมมือเชิงยุทธศาสตร์ หากศักยภาพส่วนนี้ของอิหร่านลดลง ย่อมกระทบต่อเครือข่ายความร่วมมือของรัสเซียโดยตรง 

2. มิติภูมิรัฐศาสตร์รอบบ้านของรัสเซีย 

ผศ.ด.จิราพร ชี้ว่า การที่อิหร่านอ่อนแอลง อาจเปิดพื้นที่ให้สหรัฐฯ และตะวันตกมีอิทธิพลมากขึ้นในภูมิภาค ซึ่งหมายถึงการลดแรงถ่วงดุลที่รัสเซียเคยมี 

3. มิติเส้นทางเศรษฐกิจและพลังงาน 

อิหร่านเชื่อมโยงเส้นทางการค้าระหว่างเอเชียกลาง-คอเคซัส-ตุรกี-ยุโรป ผศ.ดร.จิราพร มองว่า หากสมดุลในพื้นที่นี้เปลี่ยน รัสเซียอาจสูญเสียอำนาจต่อรองบางส่วนในภูมิภาค 

อย่างไรก็ตาม ผลกระทบเหล่านี้ยังไม่ใช่การกระทบโดยตรงแบบทันที แต่เป็น “การลดพื้นที่อิทธิพลเชิงโครงสร้าง” มากกว่า 

ฉากทัศน์ที่ 2: หากอิหร่านแข็งกร้าวและแนวร่วมต้านสหรัฐฯ แข็งแกร่ง 

ในอีกด้านหนึ่ง ผศ.ดร.จิราพร ชี้ว่า หากอิหร่านตอบโต้แข็งกร้าวขึ้นและแนวร่วมต้านสหรัฐฯ แน่นแฟ้นขึ้น รัสเซียอาจได้ประโยชน์บางส่วน 

1. แรงถ่วงดุลต่อสหรัฐฯ 

ความตึงเครียดในตะวันออกกลางอาจเบี่ยงเบนความสนใจและทรัพยากรของสหรัฐฯ จากยูเครน 

2. โอกาสด้านพลังงาน 

ความผันผวนของตลาดพลังงานอาจเพิ่มอำนาจต่อรองรัสเซียในบางช่วง

3. เครือข่ายภายใต้การคว่ำบาตร 

รัสเซียได้สร้างเครือข่ายการค้าและความร่วมมือกับประเทศที่เผชิญมาตรการคว่ำบาตรไว้แล้ว หากโลกแบ่งขั้วชัดขึ้น ระบบคู่ขนานนี้อาจขยายตัว แต่ผศ.ดร.จิราพร ชี้ว่า ประโยชน์เหล่านี้ไม่ใช่กำไรระยะยาว หากสงครามความขัดแย้งในครั้งนี้ลุกลามและกินเวลานานจนกระทบเส้นทางพลังงานหรือทำให้ภูมิภาคเข้าสู่ความไร้เสถียรภาพเรื้อรัง รัสเซียเองก็ต้องรับแรงสั่นสะเทือนนี้เช่นกัน 

ในช่วงเวลาที่ความขัดแย้งยังคงดำเนินไป การสงวนท่าทีของประธานาธิบดีวลาดิเมียร์ ปูตินของรัสเซีย ที่แม้จะออกมากล่าวชัดเจนว่าไม่ได้สนับสนุนการบุกโจมตีของสหรัฐฯ กับอิสราเอล แต่ก็ไม่ได้ออกนอกหน้าถึงขนาดที่ว่า สองประเทศนั้นไม่มีสิทธิ์ 

ทั้งนี้ แม้รัสเซียจะประณามการโจมตี และตั้งคำถามต่อความชอบธรรมทางกฎหมายระหว่างประเทศ ซึ่งจนถึงขณะนี้ยังไม่มีสัญญาณการเข้าแทรกแซงทางทหารโดยตรง โดยผศ.ดร.จิราพร สรุปทิ้งท้าย 3 เหตุผลหลักคือ 

1.พื้นที่ยังไม่กระทบความมั่นคงภายในของรัสเซียโดยตรง 

2. การเผชิญหน้าทางทหารกับสหรัฐฯ หรืออิสราเอลไม่ใช่ผลประโยชน์เชิงยุทธศาสตร์ในเวลานี้ 

และ 3. รัสเซียใช้ “วาทกรรมกฎหมายระหว่างประเทศ” เป็นเครื่องมือถ่วงดุลมากกว่าการเคลื่อนไหวเชิงกำลัง

ส่วนเกาหลีเหนือก็จับตาสถานการณ์อย่างใกล้ชิดเช่นกัน เปียงยางศึกษาพฤติกรรมทางทหารของสหรัฐฯ มาอย่างต่อเนื่องเพื่อนำมาปรับยุทธศาสตร์ยับยั้งของตนเอง หากวอชิงตันสามารถแสดงให้เห็นว่าระบอบที่มีศักยภาพทางทหารสูงยังคงเสี่ยงต่อการสูญเสียผู้นำสูงสุด เกาหลีเหนืออาจตีความได้สองทาง ทางหนึ่งคือการมองว่าภัยคุกคามจากสหรัฐมีความน่าเชื่อถือสูง จึงต้องเสริมศักยภาพยับยั้งให้แข็งแกร่งยิ่งขึ้น อีกทางหนึ่งคือการเร่งพัฒนาอาวุธนิวเคลียร์ให้เป็นหลักประกันความอยู่รอดของระบอบ

ทั้งนี้ ศูนย์ศึกษายุทธศาสตร์และการระหว่างประเทศ (CSIS) เตือนเช่นกันว่าแรงกระแทกจากภายนอกอาจทำให้กลุ่มสายแข็งรวมตัวกันมากกว่าจะอ่อนแอลง เมื่อระบอบการปกครองมองว่าตนกำลังเผชิญภัยคุกคามเชิงการดำรงอยู่ ปฏิกิริยาชาตินิยมมักจะเหนือกว่าความขัดแย้งภายใน กลุ่มการเมืองที่เคยแข่งขันกันอาจกลับมารวมตัวกันแทน

การโจมตีที่ตั้งใจจะทำให้พันธมิตรของระบอบแตกแยก อาจกลับกลายเป็นปัจจัยที่เร่งการรวมศูนย์อำนาจในมือของผู้ที่มีศักยภาพใช้กำลังมากที่สุด